منطقه آزاد چابهار؛ شکست یک پروژه
منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی چیست؟
منطقه آزاد قلمرویی محسوب میشود که در داخل یا مجاورت یک بندر یا یک نقطه مرزی واقع شده و در آن تجارت آزاد با مناطق خارج از قلمرو ملی مجاز شناخته میشود. در منطقه آزاد قوانین گمرکی که در محدوده ملی نافذ میباشد اجرا نمیشود. هدف از ایجاد مناطق آزاد تسهیل در امر واردات و صادرات کالا و حمایت از صنعت داخلی کشور، افزون بر جذب فناوری های نوین در امر تولید میباشد.
در مناطق آزاد مزایایی در نظر گرفته میشود تا صاحبان سرمایه و تکنولوژی را جهت ورود به خود جذب کند، از جمله آن مزایایی نظیر معافیت های مالیاتی، بخشودگی سود و عوارض گمرکی، حذف بسیاری از ضوابط و مقررات ارزی و اداری اضافه بر سهولت و تسریع در فرآیند صادرات و واردات میباشد.
منطقه آزاد قلمرویی محسوب میشود که در داخل یا مجاورت یک بندر یا یک نقطه مرزی واقع شده و در آن تجارت آزاد با مناطق خارج از قلمرو ملی مجاز شناخته میشود. در منطقه آزاد قوانین گمرکی که در محدوده ملی نافذ میباشد اجرا نمیشود. هدف از ایجاد مناطق آزاد تسهیل در امر واردات و صادرات کالا و حمایت از صنعت داخلی کشور، افزون بر جذب فناوری های نوین در امر تولید میباشد.
در مناطق آزاد مزایایی در نظر گرفته میشود تا صاحبان سرمایه و تکنولوژی را جهت ورود به خود جذب کند، از جمله آن مزایایی نظیر معافیت های مالیاتی، بخشودگی سود و عوارض گمرکی، حذف بسیاری از ضوابط و مقررات ارزی و اداری اضافه بر سهولت و تسریع در فرآیند صادرات و واردات میباشد.
در ایران
در سال ۱۳۶۸ بعد از زهر خوردن خمینی در جنگ با عراق و به پایان رسیدن توهم برپایی اقتصاد اسلامی!، جمهوری اسلامی! خود را ناچار یافت تا گشایش اقتصادی به سمت غرب را در دستور کار خود قرار دهد. در نتیجه براساس تبصره ۱۹ «برنامه ۵ ساله اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران» تصمیم گرفته شد که در سه منطقه مرزی کشور مناطق آزاد تجاری تاسیس شود. به موجب تبصره ۲۰ همان قانون، «گمرک ایران و سازمان بنادر کشتیرانی نیز مکلف به تاسیس منطقه های ویژه حراست شده ای برای این منظور شدند.»
در پی آن در سال ۶۸، منطقه آزاد کیش و در سال ۶۹، منطقه آزاد قشم و در سال ۷۰، منطقه آزاد چابهار تاسیس و فعالیت خود را آغاز کردند.
در سال ۱۳۶۸ بعد از زهر خوردن خمینی در جنگ با عراق و به پایان رسیدن توهم برپایی اقتصاد اسلامی!، جمهوری اسلامی! خود را ناچار یافت تا گشایش اقتصادی به سمت غرب را در دستور کار خود قرار دهد. در نتیجه براساس تبصره ۱۹ «برنامه ۵ ساله اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران» تصمیم گرفته شد که در سه منطقه مرزی کشور مناطق آزاد تجاری تاسیس شود. به موجب تبصره ۲۰ همان قانون، «گمرک ایران و سازمان بنادر کشتیرانی نیز مکلف به تاسیس منطقه های ویژه حراست شده ای برای این منظور شدند.»
در پی آن در سال ۶۸، منطقه آزاد کیش و در سال ۶۹، منطقه آزاد قشم و در سال ۷۰، منطقه آزاد چابهار تاسیس و فعالیت خود را آغاز کردند.
بعد از ۲۷ سال
بعد از ۲۷ سال منطقه آزاد تجاری چابهار در چه شرایطی به سر میبرد. بررسی همین یک نمونه نشان میدهد که جمهوری اسلامی! تا چه اندازه در سمت گیری اقتصادی خود موفق! بوده است یا به عبارت دقیق تر توانایی موفق شدن دارد.
قرار بر این بود که منطقه آزاد تجاری چابهار موجب توسعه اقتصادی درمنطقه جنوب شرق کشور شود. [ایلنا ۸ مرداد ۹۶] اما وضعیت امروز سیستان و بلوچستان نشان میدهد که این منطقه آزاد تجاری حتی کاری برای استان خود انجام نداده است چه برسد به سایر مناطق همجوار.
بعد از ۲۷ سال منطقه آزاد تجاری چابهار در چه شرایطی به سر میبرد. بررسی همین یک نمونه نشان میدهد که جمهوری اسلامی! تا چه اندازه در سمت گیری اقتصادی خود موفق! بوده است یا به عبارت دقیق تر توانایی موفق شدن دارد.
قرار بر این بود که منطقه آزاد تجاری چابهار موجب توسعه اقتصادی درمنطقه جنوب شرق کشور شود. [ایلنا ۸ مرداد ۹۶] اما وضعیت امروز سیستان و بلوچستان نشان میدهد که این منطقه آزاد تجاری حتی کاری برای استان خود انجام نداده است چه برسد به سایر مناطق همجوار.
بیکاری
غلامرضا کاتب «عضو هیئت رئیسه مجلس» گفت: «بیکاری بزرگترین چالش پیش روی کشور است و نرخ رشد بیکاری در استان سیستان و بلوچستان رو به افزایش است نرخ بیکاری در سال ۸۴ معادل ۱۱ درصد بود، در سال ۹۴ به ۱۷ درصد و در حال حاضر به ۲۶ درصد رسیده است و اگر این مشکل را مهار نکنیم آمار افراد بیکار به بالای ۲۶ درصد نیز خواهد رسید». [شبکه اطلاع رسانی راه دانا ۱۸ اسفند ۹۵]
علی اصغر میرشکاری «معاون امنیتی انتظامی استاندار سیستان و بلوچستان» گفته بود: «نرخ رشد بیکاری این استان نه بر اساس آمارهای رسمی اعلام شده بلکه با توجه به شرایط موجود حدود ۴۰ درصد است.»
علی اصغر میرشکاری با بیان اینکه نرخ بیکاری در مرکز استان زاهدان ۳۹ درصد است افزود: «این استان بیکارترین استان های کشور محسوب می شود و این بیکاری در حاشیه شهرها بیشتر مشاهده میشود.» [شبکه اطلاع رسانی راه دانا ۳ آذر ۹۵]
حسینعلی شهریاری «نماینده زاهدان در مجلس» در گفتگو با خبرنگار زاهدانه با بیان اینکه «مسئولین آمار شهرهای بیکار را ارائه نمیدهند»، ادامه داد: «برخی دولتی ها عنوان کرده اند که ۶ شهر استان بالای ۴۵ درصد بیکار دارد اما شاید آمار واقعی در مجموع کل استان بالای ۵۰ درصد باشد.» [شبکه اطلاع رسانی راه دانا ۳ آذر ۹۵]
غلامرضا کاتب «عضو هیئت رئیسه مجلس» گفت: «بیکاری بزرگترین چالش پیش روی کشور است و نرخ رشد بیکاری در استان سیستان و بلوچستان رو به افزایش است نرخ بیکاری در سال ۸۴ معادل ۱۱ درصد بود، در سال ۹۴ به ۱۷ درصد و در حال حاضر به ۲۶ درصد رسیده است و اگر این مشکل را مهار نکنیم آمار افراد بیکار به بالای ۲۶ درصد نیز خواهد رسید». [شبکه اطلاع رسانی راه دانا ۱۸ اسفند ۹۵]
علی اصغر میرشکاری «معاون امنیتی انتظامی استاندار سیستان و بلوچستان» گفته بود: «نرخ رشد بیکاری این استان نه بر اساس آمارهای رسمی اعلام شده بلکه با توجه به شرایط موجود حدود ۴۰ درصد است.»
علی اصغر میرشکاری با بیان اینکه نرخ بیکاری در مرکز استان زاهدان ۳۹ درصد است افزود: «این استان بیکارترین استان های کشور محسوب می شود و این بیکاری در حاشیه شهرها بیشتر مشاهده میشود.» [شبکه اطلاع رسانی راه دانا ۳ آذر ۹۵]
حسینعلی شهریاری «نماینده زاهدان در مجلس» در گفتگو با خبرنگار زاهدانه با بیان اینکه «مسئولین آمار شهرهای بیکار را ارائه نمیدهند»، ادامه داد: «برخی دولتی ها عنوان کرده اند که ۶ شهر استان بالای ۴۵ درصد بیکار دارد اما شاید آمار واقعی در مجموع کل استان بالای ۵۰ درصد باشد.» [شبکه اطلاع رسانی راه دانا ۳ آذر ۹۵]
پس انداز
طبق آمار بانک مرکزی مردم سیستان و بلوچستان رتبه آخر را در پسانداز بانکی به خود اختصاص دادهاند. [ایلنا ۸ مرداد ۹۶]
طبق آمار بانک مرکزی مردم سیستان و بلوچستان رتبه آخر را در پسانداز بانکی به خود اختصاص دادهاند. [ایلنا ۸ مرداد ۹۶]
ناامیدی
وضعیت وخیم استان به معنی وضعیت مطلوب در خود منطقه آزاد چابهار نیست. کسانی بودند که با این امید که چابهار به عنوان منطقه آزاد اعلام شده است، سرمایه یا دانش و تجربه خود را به این منطقه آوردند اما بعد از سالیان چیزی عایدشان نشده است.
وضعیت وخیم استان به معنی وضعیت مطلوب در خود منطقه آزاد چابهار نیست. کسانی بودند که با این امید که چابهار به عنوان منطقه آزاد اعلام شده است، سرمایه یا دانش و تجربه خود را به این منطقه آوردند اما بعد از سالیان چیزی عایدشان نشده است.
اسحاق
اسحاق یکی از ساکنان چابهار که سال ها پیش برای ساختن یک کارخانه مواد غذایی به این شهر مهاجرت کرده بود اکنون تمام آن آرزوها برایش تبدیل به یک فروشگاه مواد غذایی شده است. در توصیف چابهار او میگوید: «سالهاست اینجا زندگی میکنم. نهتنها وضعیت اقتصادی چابهار پیشرفتی نداشته بلکه اوضاع از نظر شهروندی خیلی مناسب به نظر نمیآید. هنوز بسیاری از خیابانها آسفالت نشدهاند. ما میتوانستیم از این بیابان برای ایجاد اشتغال استفاده کنیم و نهتنها در استان بیکار نداشته باشیم بلکه میشد از استانهای دیگر هم کارگر و سرمایه جذب کرد اما هیچ پیشرفتی حادث نشد.» [ایلنا ۸ مرداد ۹۶]
اسحاق یکی از ساکنان چابهار که سال ها پیش برای ساختن یک کارخانه مواد غذایی به این شهر مهاجرت کرده بود اکنون تمام آن آرزوها برایش تبدیل به یک فروشگاه مواد غذایی شده است. در توصیف چابهار او میگوید: «سالهاست اینجا زندگی میکنم. نهتنها وضعیت اقتصادی چابهار پیشرفتی نداشته بلکه اوضاع از نظر شهروندی خیلی مناسب به نظر نمیآید. هنوز بسیاری از خیابانها آسفالت نشدهاند. ما میتوانستیم از این بیابان برای ایجاد اشتغال استفاده کنیم و نهتنها در استان بیکار نداشته باشیم بلکه میشد از استانهای دیگر هم کارگر و سرمایه جذب کرد اما هیچ پیشرفتی حادث نشد.» [ایلنا ۸ مرداد ۹۶]
اولین فرد
اسحاق به اولین فردی که برای سرمایه گذاری به منطقه آمده بود اشاره کرده و میگوید او بعد از چند سال با از دست دادن همه سرمایه اش چابهار را ترک میکند.
اسحاق به اولین فردی که برای سرمایه گذاری به منطقه آمده بود اشاره کرده و میگوید او بعد از چند سال با از دست دادن همه سرمایه اش چابهار را ترک میکند.
چین
در توصیف وضعیت تجاری چابهار اسحاق میگوید: «همه مغازهها و غرفهها در اینجا پر از محصولات چینی هستند. وقتی مسافران اینجا میآیند فقط محصولات متوسط و بیکیفیت چینی خریداری میکنند.»
در توصیف وضعیت تجاری چابهار اسحاق میگوید: «همه مغازهها و غرفهها در اینجا پر از محصولات چینی هستند. وقتی مسافران اینجا میآیند فقط محصولات متوسط و بیکیفیت چینی خریداری میکنند.»
فقر
اسحاق درباره شرایط زیستی مردم در چابهار میگوید: «باتوجه به وضعیتی که ما به صورت عینی در شهر مشاهده میکنیم، مردم وضعیت معیشتی مناسبی ندارند. اگر این وضعیت نامش فقر نیست پس شاید فقر تعریف دیگری دارد! البته به این نکته هم باید اشاره کنم که عدهای در چابهار ویلانشین هستند. آنها در شرایطی که کارگران اینجا حداکثر حقوقشان به یک میلیون هم نمیرسد در بهترین وضعیت زندگی خود را میگذرانند.»
اسحاق درباره شرایط زیستی مردم در چابهار میگوید: «باتوجه به وضعیتی که ما به صورت عینی در شهر مشاهده میکنیم، مردم وضعیت معیشتی مناسبی ندارند. اگر این وضعیت نامش فقر نیست پس شاید فقر تعریف دیگری دارد! البته به این نکته هم باید اشاره کنم که عدهای در چابهار ویلانشین هستند. آنها در شرایطی که کارگران اینجا حداکثر حقوقشان به یک میلیون هم نمیرسد در بهترین وضعیت زندگی خود را میگذرانند.»
قاچاق
عباس که در چابهار یک کارگاه تولیدی دارد با توصیف وضعیت کارگران به گوشه دیگری از شرایط بحرانی چابهار اشاره میکند. او درباره وضعیت کارگران در دوران احمدی نژاد میگوید: «کارگرانی که در شهر هنوز باقی مانده بودند در هشت سال احمدینژاد به شغلهای کاذب روی آوردند و با قاچاق؛ امورات زندگی را میچرخاندند.»
به این ترتیب او به طور ضمنی تایید میکند که بسیاری از کارگران در دوره قبل ـ خاتمی ـ یا دوره قبل تر ـ هاشمی رفسنجانی ـ از چابهار گریخته بودند و باقی مانده نیز به «شغل های کاذب» و «قاچاق» روی آوردند.
این در حالی است که به گفته عباس «مسئولان خارج کردن اجناس را به خارج از چابهار محدود کردند و از سوی دیگر قاچاق کالا رواج پیدا کرد».
عباس که در چابهار یک کارگاه تولیدی دارد با توصیف وضعیت کارگران به گوشه دیگری از شرایط بحرانی چابهار اشاره میکند. او درباره وضعیت کارگران در دوران احمدی نژاد میگوید: «کارگرانی که در شهر هنوز باقی مانده بودند در هشت سال احمدینژاد به شغلهای کاذب روی آوردند و با قاچاق؛ امورات زندگی را میچرخاندند.»
به این ترتیب او به طور ضمنی تایید میکند که بسیاری از کارگران در دوره قبل ـ خاتمی ـ یا دوره قبل تر ـ هاشمی رفسنجانی ـ از چابهار گریخته بودند و باقی مانده نیز به «شغل های کاذب» و «قاچاق» روی آوردند.
این در حالی است که به گفته عباس «مسئولان خارج کردن اجناس را به خارج از چابهار محدود کردند و از سوی دیگر قاچاق کالا رواج پیدا کرد».
پایان رویا
عباس به پایان یافتن رویای سرمایه گذارانی که به چابهار آمده بودند اشاره میکند و یادآور میشود که آنها با از دست دادن همه چیز خود از چابهار میروند.
عباس به پایان یافتن رویای سرمایه گذارانی که به چابهار آمده بودند اشاره میکند و یادآور میشود که آنها با از دست دادن همه چیز خود از چابهار میروند.
بانک
«پس از اینکه منطقه آزاد چابهار نتوانست جوابگوی سرمایهگذاریها باشد؛ بانکها، خانهها و غرفهها را بابت بدهیها ضبط کردند تا اینکه سرمایهگذارها دست از پا درازتر بدون حتی یک ریال سود چابهار را ترک کردند. سودهای بانکی در منطقه به ۳۲ درصد هم میرسد که اصلا عادلانه نیست اما اینجا کسی حرف از عدالت نمیزند. سودهای بانکی در چنین شرایطی آنقدر به مردم فشار آورد که کمر اقتصاد ما را شکست. آپارتمانها خالی شد و نیروهای کار و سرمایهگذارها فرار را به قرار ترجیح دادند.»
«پس از اینکه منطقه آزاد چابهار نتوانست جوابگوی سرمایهگذاریها باشد؛ بانکها، خانهها و غرفهها را بابت بدهیها ضبط کردند تا اینکه سرمایهگذارها دست از پا درازتر بدون حتی یک ریال سود چابهار را ترک کردند. سودهای بانکی در منطقه به ۳۲ درصد هم میرسد که اصلا عادلانه نیست اما اینجا کسی حرف از عدالت نمیزند. سودهای بانکی در چنین شرایطی آنقدر به مردم فشار آورد که کمر اقتصاد ما را شکست. آپارتمانها خالی شد و نیروهای کار و سرمایهگذارها فرار را به قرار ترجیح دادند.»
ناوگان!
چابهار که قرار بود روزی محلی برای رونق اقتصادی جنوب شرق کشور باشد اکنون «بعداز گذشت ۲۷ سال هنوز ناوگان حمل و نقل شهری» ندارد.
چابهار که قرار بود روزی محلی برای رونق اقتصادی جنوب شرق کشور باشد اکنون «بعداز گذشت ۲۷ سال هنوز ناوگان حمل و نقل شهری» ندارد.
امینیفرد
محمدنعیم امینیفرد «رئیس مجمع نمایندگان استان سیستان و بلوچستان در مجلس» بعد از ۲۷ سال از تاسیس منطقه آزاد چابهار دست آورد آنرا اینگونه توصیف میکند: «منطقه آزاد چابهار به یک بارانداز محصولات درجه دوم خارجی تبدیل شده» است.
محمدنعیم امینیفرد «رئیس مجمع نمایندگان استان سیستان و بلوچستان در مجلس» بعد از ۲۷ سال از تاسیس منطقه آزاد چابهار دست آورد آنرا اینگونه توصیف میکند: «منطقه آزاد چابهار به یک بارانداز محصولات درجه دوم خارجی تبدیل شده» است.
درک
برای درک یک پدیده شاید لازم نباشد که تمامیت آنرا مورد بررسی قرار دهیم، حتی اگر تنها نقطه ای از آن را به دقت بشکافیم میتوانیم به کارکردهای آن پی ببریم. نمونه منطقه آزاد چابهار که بعد از ۲۷ سال نه تنها موجب رونق اقتصادی استان سیستان و بلوچستان نشده است که خود نیز به عنوان یک منطقه بی رونق و ورشکسته شناخته میشود که ساکنین آن از حداقل های زیستی نیز برخوردار نیستند، یک نمونه از موفقیت! اقتصادی جمهوری اسلامی! به شمار میرود.
آیا ناکارآمدی جمهوری اسلامی! را باید در ضعف برنامه ریزی جستجو کرد یا در نبود سرمایه؟ بسیاری از کارشناسان بر این باورند که ناکارآمدی جمهوری اسلامی! را باید در محتوای تاریخی آن جستجو کرد؛ حکومتی با محتوای مادون سرمایه داری که توانایی پاسخگویی به مسائل این عصر و دوران را ندارد در نتیجه تمامی طرح هایش با شکست مواجه میشود.
برای درک یک پدیده شاید لازم نباشد که تمامیت آنرا مورد بررسی قرار دهیم، حتی اگر تنها نقطه ای از آن را به دقت بشکافیم میتوانیم به کارکردهای آن پی ببریم. نمونه منطقه آزاد چابهار که بعد از ۲۷ سال نه تنها موجب رونق اقتصادی استان سیستان و بلوچستان نشده است که خود نیز به عنوان یک منطقه بی رونق و ورشکسته شناخته میشود که ساکنین آن از حداقل های زیستی نیز برخوردار نیستند، یک نمونه از موفقیت! اقتصادی جمهوری اسلامی! به شمار میرود.
آیا ناکارآمدی جمهوری اسلامی! را باید در ضعف برنامه ریزی جستجو کرد یا در نبود سرمایه؟ بسیاری از کارشناسان بر این باورند که ناکارآمدی جمهوری اسلامی! را باید در محتوای تاریخی آن جستجو کرد؛ حکومتی با محتوای مادون سرمایه داری که توانایی پاسخگویی به مسائل این عصر و دوران را ندارد در نتیجه تمامی طرح هایش با شکست مواجه میشود.
نظرات